راهنمای جامع مراقبت روزانه از پای دیابتی؛ ۳ اصل طلایی برای پیشگیری از زخم
دیابت تنها به معنای افزایش قند خون نیست؛ بلکه یکی از مهمترین عوامل آسیب به اعصاب و عروق محیطی بدن، بهویژه پاها، محسوب میشود. افزایش طولانیمدت قند خون میتواند باعث نوروپاتی دیابتی (آسیب اعصاب) و کاهش جریان خون محیطی شود.
در نتیجه، ممکن است فرد دیابتی روی جسمی تیز قدم بگذارد، دچار تاول ناشی از کفش نامناسب یا حتی سوختگی شود، بدون آنکه درد قابل توجهی احساس کند. زمانی که حس درد کاهش مییابد، مراقبت روزانه از پا به مهمترین راهکار پیشگیری از زخم، عفونت و حتی قطع عضو تبدیل میشود.
در این مقاله از کلینیک تخصصی زخم بینش، مهمترین اصول مراقبت از پای دیابتی را مرور میکنیم.
چرا مراقبت روزانه از پای دیابتی اهمیت دارد؟
هر زخم کوچک در فرد مبتلا به دیابت باید جدی گرفته شود. بریدگی یا خراشی که در افراد سالم طی چند روز بهبود مییابد، در بیماران دیابتی ممکن است به دلیل کاهش خونرسانی و اختلال در عملکرد سیستم ایمنی، به سرعت دچار عفونت شده و به بافتهای عمقی یا حتی استخوان گسترش پیدا کند.
مطالعات نشان دادهاند که آموزش صحیح بیماران، معاینه روزانه پا، استفاده از کفش مناسب و مراجعه بهموقع به مراکز تخصصی، میتواند خطر ایجاد زخم پای دیابتی را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
1. هر روز پاهای خود را به دقت بررسی کنید
از آنجا که حس درد در بسیاری از بیماران دیابتی کاهش یافته است، معاینه روزانه پا با چشم اهمیت ویژهای دارد.
هر شب قبل از خواب پاهای خود را زیر نور مناسب بررسی کنید و به دنبال موارد زیر باشید:
- قرمزی
- تغییر رنگ پوست
- پینه
- تاول
- ترک پوستی
- بریدگی
- ترشح
- تورم
فضای بین انگشتان را فراموش نکنید
بین انگشتان پا محیطی گرم و مرطوب است که احتمال رشد قارچ و ایجاد ترکهای پوستی در آن بیشتر است. این ناحیه را هر روز بررسی کرده و پس از شستشو کاملاً خشک کنید.
اگر کف پا را نمیبینید
در صورت محدودیت حرکتی، اضافهوزن یا کهولت سن، از یک آینه دستهدار یا کمک اعضای خانواده برای بررسی کف پا استفاده کنید.
شستشوی صحیح پا
- روزانه پاها را با آب ولرم و صابون ملایم بشویید.
- قبل از قرار دادن پا در آب، دمای آن را با دست یا آرنج بررسی کنید.
- پس از شستشو، بهویژه بین انگشتان را کاملاً خشک کنید؛ زیرا باقی ماندن رطوبت احتمال عفونتهای قارچی را افزایش میدهد.
۲. هرگز با پای برهنه راه نروید و کفش مناسب بپوشید
یکی از مهمترین اصول مراقبت از پای دیابتی، محافظت از پا در برابر آسیبهای محیطی است.
حتی در داخل منزل نیز از راه رفتن با پای برهنه خودداری کنید؛ زیرا اجسام کوچک، لبههای تیز وسایل منزل یا کف داغ میتوانند باعث ایجاد زخم شوند، بدون آنکه فرد متوجه شود.
کفش مناسب بیماران دیابتی باید:
- پنجه پهن داشته باشد.
- داخل کفش بدون دوخت یا برجستگی آزاردهنده باشد.
- کفی نرم و طبی داشته باشد.
- فشار یکنواخت روی کف پا ایجاد کند.
قبل از پوشیدن کفش
همیشه داخل کفش را بررسی کنید و مطمئن شوید سنگریزه، جسم خارجی یا چینخوردگی کفی وجود نداشته باشد.
جوراب مناسب
- جوراب نخی و بدون درز استفاده کنید.
- رنگ روشن (مانند سفید) انتخاب کنید تا هرگونه ترشح یا خونریزی سریعتر دیده شود.
- کش جوراب نباید باعث فشار روی مچ پا و اختلال در گردش خون شود.
۳. تاول یا زخم کوچک را هرگز در خانه درمان نکنید
اگر هنگام معاینه روزانه متوجه قرمزی، تاول، ترک یا زخم شدید، مراجعه زودهنگام به مرکز تخصصی زخم اهمیت زیادی دارد.
از انجام اقدامات زیر خودداری کنید:
- پینهها را با تیغ یا ناخنگیر برندارید.
- برداشتن پینه در منزل میتواند باعث ایجاد زخم عمیق و عفونت شود.
- تاول را نترکانید. تاول، پوشش طبیعی بدن برای محافظت از بافت زیرین است و ترکاندن آن احتمال عفونت را افزایش میدهد.
- از مصرف خودسرانه بتادین، الکل یا آب اکسیژنه خودداری کنید. استفاده مکرر از این مواد ممکن است به سلولهای سالم پوست آسیب رسانده و روند ترمیم زخم را کند کند. نوع محلول شستشو و درمان باید توسط پزشک یا درمانگر زخم تعیین شود.
کنترل قند خون؛ مهمترین اصل فراموششده
علاوه بر مراقبت از پا، کنترل مناسب قند خون نقش اساسی در پیشگیری از زخم و بهبود سریعتر آن دارد.
همچنین توصیه میشود:
- قند خون خود را منظم کنترل کنید.
- از مصرف سیگار خودداری کنید.
- فشار خون و چربی خون را در محدوده مناسب نگه دارید.
- مراجعات دورهای به پزشک و کلینیک زخم را جدی بگیرید.
رویکرد تخصصی کلینیک زخم بینش در درمان پای دیابتی
در دپارتمان تخصصی زخم بینش، ارزیابی زخم تنها به مشاهده ظاهری محدود نمیشود. ارزیابی بیماران بر اساس اصول علمی و استانداردهای بینالمللی انجام میشود و موارد زیر بهطور دقیق بررسی میگردد:
- وضعیت بستر زخم
- میزان بافت مرده
- علائم عفونت و بار میکروبی
- میزان رطوبت زخم
- وضعیت لبههای زخم
- بررسی فشار وارد بر کف پا
- ارزیابی گردش خون و وضعیت عصبی اندام
بر اساس نتایج این ارزیابیها، مناسبترین برنامه درمانی و نوع پانسمان نوین مانند آلژینات، فوم، هیدروژل یا پانسمانهای آنتیمیکروبیال انتخاب میشود. انتخاب پانسمان کاملاً وابسته به شرایط زخم است و هیچ پانسمانی برای همه بیماران مناسب نیست. همچنین، پلاسما تراپی سرد برای زخم های دیابتی، یک روش موثر در افزایش سرعت بهبود زخم های دیابتی است که در کلینیک زخم بینش بعنوان یکی از برنامه های درمانی مورد استفاده قرار می گیرد.
علائمی که نیاز به مراجعه فوری دارند
در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، مراجعه به مرکز تخصصی زخم را به تعویق نیندازید:
- قرمزی منتشر یا افزایش سریع قرمزی
- ترشح چرکی یا بوی نامطبوع
- سیاه شدن انگشت یا پوست پا
- تورم شدید
- تب یا لرز همراه با زخم
- درد ناگهانی یا افزایش درد
- مشاهده استخوان یا بافت عمقی در زخم
مشاوره و غربالگری آنلاین
اگر هنگام مراقبت روزانه از پای خود متوجه قرمزی، تاول، ترک یا زخم شدید، پیش از پیشرفت مشکل با متخصصان ما مشورت کنید. میتوانید تصویری واضح از ناحیه موردنظر تهیه کرده و از طریق واتساپ برای کارشناسان کلینیک تخصصی زخم بینش ارسال کنید تا ارزیابی اولیه انجام شود.
سوالات متداول
۱. آیا بیماران دیابتی باید ناخنهای خود را به روش خاصی کوتاه کنند؟
بله. ناخنها باید به صورت صاف کوتاه شوند و از گرفتن عمیق گوشههای ناخن خودداری شود؛ زیرا این کار احتمال فرورفتن ناخن در گوشت و ایجاد عفونت را افزایش میدهد.
۲. آیا میتوان برای گرم کردن پا از کیسه آب گرم یا بخاری استفاده کرد؟
خیر. به علت کاهش حس پا، احتمال سوختگی بدون احساس درد وجود دارد. برای گرم نگه داشتن پاها از جورابهای نرم و مناسب استفاده کنید.
۳. بهترین زمان خرید کفش مخصوص دیابت چه زمانی است؟
بهتر است کفش را در ساعات پایانی روز (عصر) خریداری کنید؛ زیرا پاها در این زمان کمی متورمتر هستند و کفشی که در عصر مناسب باشد، معمولاً در طول روز نیز راحتتر خواهد بود.
۴. هر چند وقت یکبار باید توسط متخصص معاینه شوم؟
حتی اگر هیچ زخمی ندارید، افراد مبتلا به دیابت باید حداقل سالی یکبار توسط پزشک یا متخصص زخم از نظر وضعیت اعصاب، گردش خون و خطر بروز زخم ارزیابی شوند. در افراد پرخطر یا دارای سابقه زخم، فواصل معاینه باید کوتاهتر و بر اساس نظر پزشک تنظیم شود